يکي ديگر از آفات زبان که از رذايل اخلاقي به شمار مي رود و انسان را از راه خدا دور مي سازد نمّامي و سخن چيني است .
قرآن مجيد در نکوهش سخن چيني مي فرمايد :




وَيْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ.

واي بر هر عيب جوي سخن چين .

همزه 1

در مورد ديگر مي فرمايد :





هَمّازٍ مَشّاءٍ بِنَميمٍ .

از کساني که بسيار عيب جو و سخن چين هستند پيروي مکن .

قلم 11

و در آيه ديگر مي فرمايد :





عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِکَ زَنيمٍ .

[ سخن چين ] کينه توز و پرخور و خشن و بدنام است .

قلم 13

قرآن مجيد از سخن چين به عنوان زنيم يعني کسي که اصل و نسب روشني ندارد نام مي برد و اين دليل بر عظمت اين گناه است .
راغب اصفهاني مي گويد :
زنيم به کسي گفته مي شود که به طايفه اي منسوب شده ولي در واقع از آنها نيست . [ سپس مي گويد: ] ريشه اين لغت از زنمه به معني زائده و آويزه گوش و حلق گوسفند گرفته شـده است . گويي شـخص سخن چين در ميان قوم خود مثل يک موجود زيادي و وصله ناهمرنگي است که بدون دليل به آنها منتسب شـده و گويي مانند کسي است که اصل و نسب روشن و درستي ندارد .
مرحوم فيض کاشـاني نيز در محجّة البيضاء از عبد اللّه بن مبارک نقل مي کند : زنيم کسي است که از زنا متولد شده و همه چيز را در همه جا بازگو مي کند . سپس مي گويد : عبد اللّه بن مبارک اين تفسير را از آيه شريفه عُتُلٍّ بَعْدَ ذ لِکَ زَنيمٍ قلم : 13 برداشت کرده است .
خلاصه اينکه سخن چين و نمّام مانند کسي است که نطفه اش از طريق مشروع بسته نشده است .

» سرانجام نمّام از ديدگاه قرآن
قرآن مجيد به کساني که با نمّامي و سخن چيني آتش کينه و عداوت را ميان مردم بر مي افروزند هشـدار مي دهد و آنان را به عذاب دوزخ تهديد مي کند ، چنانکه در باره يکي از همسران ابي لهب به نام امّ جميل مي فرمايد :





وَامْرأتُهُ حَمّالَةَ الْحَطَبِ

زن او : [ ابي لهب ] آن هيزم کش آتش افروز نيز اهل جهنم است .

مسد 4

امّ جميل ـ دختر حرب ، خواهر أبو سفيان و عمه معاويه ـ يکي از زنان ابي لهب بود که از دشمنان سرسخت رسولخدا صلّي اللّه عليه و آله و سلم به شمار مي رفت .
به هر حال ، چون أبو لهب خود آتش افروز بود ، زن او نيز فتنه انگيز بود و در اين راه کوشش بسيار مي کرد و تا آنجا که قدرت و توان داشت از پيامبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلم و اصحاب ايشـان اخباري کسب مي کرد و آن را به مشرکان و بت پرستان گزارش مي داد و به همين جهت خداي متعال اين گونه از وي به بدي نام مي برد و او را مستحق آتش مي داند و به طور کلي سرنوشت هر کس که نمّامي کند آتش دوزخ است .

» نمّامي از ديدگاه روايات
در روايات اسلامي نيز در مذمّت سخن چيني تأکيد زيادي شده است که برخي از آنها از نظرتان مي گذرد .
الف) نمّام شريرترين افراد است :
رسولخدا صلّي اللّه عليه و آله و سلم فرمود :







عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه وآله أَلَا أُنَبِّئُکُمْ بِشِرَارِکُمْ قَالُوا بَلَي يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ الْمَشَّاءُونَ بِالنَّمِيمَةِ الْمُفَرِّقُونَ بَيْنَ الْأَحِبَّةِ الْبَاغُونَ لِلْبُرَآءِ الْمَعَايِب

آيا شما را به بدترين افرادتان آگاه نکنم ؟ عرض کردند : بله اي رسولخدا .
فرمود : بدترين افراد آنهايي هستند که به سخن چيني مي روند و در ميان دوستان جدايي مي افکنند و در جستجوي عيب براي افراد صالح و پاکدامن اند .

کافي ج2 ص369

امير مؤمنان عليه السّلام فرمود :





عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ يُونُسَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْأَصْبَهَانِيِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام شِرَارُکُمُ الْمَشَّاءُونَ بِالنَّمِيمَةِ الْمُفَرِّقُونَ بَيْنَ الْأَحِبَّةِ الْمُبْتَغُونَ لِلْبُرَآءِ الْمَعَايِب

بدترين شما کساني هستند که سخن چيني مي کنند و ميان دوستان جدايي مي افکنند و دنبال عيوب افراد پاکدامن مي روند .

کافي ج2 ص369

و در ضمن حديثي از رسولخدا صلّي اللّه عليه و آله و سلم نقل شده است که فرمود :





الشَّيْخُ أَبُو الْفُتُوحِ الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه وآله ... وَأَبْغَضُکُمْ إِلَي اللَّهِ الْمَشَّاءُونَ بِالنَّمِيمَةِ الْمُفَرِّقُونَ بَيْنَ الْأَحِبَّةِ الْمُلْتَمِسُونَ لِلْبَرَاءِ الْعَثَرَات

دشمن ترين شما نزد خدا کساني هستند که براي سخن چيني بين دوستان کوشش مي کنند و جمعيتهاي متشکّل را پراکنده مي سازند و کارشان تفرقه افکني ميان انجمن ها و عيب جويي از پاکان و نيکان است .

مستدرک الوسائل ج9 ص150

ب) سخن چيني و عذاب قبر :
و از رسولخدا صلّي اللّه عليه و آله و سلم نقل شده است که فرمود :





قَالَ صلي الله عليه وآله إِنَّ عَذَابَ الْقَبْرِ مِنَ النَّمِيمَةِ وَالْغِيبَةِ وَالْکَذِبِ

عذاب قبر به خاطر سخن چيني و غيبت و دروغ است .

مستدرک الوسائل ج9 ص150

و نيز اميرالمؤمنين عليه السلام فرمودند :





[ علل الشـرائع ] عَلِيُّ بْنُ حَاتِمٍ عَنْ أَحْمَدَ الْهَمْدَانِيِّ عَنِ الْمُنْذِرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِي خَالِدٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ آبَائِهِ عليه السلام عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ عَذَابُ الْقَبْرِ يَکُونُ مِنَ النَّمِيمَةِ ...

عذاب قبر به خاطر سخن چيني است .

بحار الانوار ج72 ص265

ج) سخن چين وارد بهشت نمي شود :
در روايات متعددي به اين مطلب تصريح شده است که سخن چين و کسي که براي برهم زدن وحدت مردم قدم بر مي دارد و عامل تفرقه و جدايي بين مسلمين مي شـود اهل بهشت نيست .
رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلم فرمود :





قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه وآله لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ نَمَّامٌ

سخن چين وارد بهشت نمي شود .

بحار الانوار ج72 ص268

و در حديث ديگري فرمود :





[ الامالي للشـيخ الطوسي ] ابْنُ مَخْلَدٍ عَنْ أَبِي الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي بْنِ حَنَانٍ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ هَمَّامٍ عَنْ حُذَيْفَةَ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه وآله لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ قَتَّاتٌ

قتّات : [ سخن چين ] وارد بهشت نمي شود .

بحار الانوار ج72 ص265

امام باقر عليه السّلام فرمود :





عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ يُوسُفَ بْنِ عَقِيلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ الْجَنَّةُ مُحَرَّمَةٌ عَلَي الْقَتَّاتِينَ الْمَشَّاءِينَ بِالنَّمِيمَة

بهشـت بر قتّاتين يعني کساني که براي فساد بين مردم گام بر مي دارند حرام است .

وسائل الشيعة ج12 ص306

امام صادق عليه السّلام فرمود :





عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ هَاشِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ أَرْبَعَةٌ لَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ الْکَاهِنُ وَالْمُنَافِقُ وَمُدْمِنُ الْخَمْرِ وَالْقَتَّاتُ وَهُوَ النَّمَّامُ

چهار کس از رفتن به بهشت محرومند :
1 ـ کاهن
2 ـ منافق
3 ـ دائم الخمر [ آنکه به خوردن شراب معتاد است ]
4 ـ سخن چين

وسائل الشيعة ج12 ص309

پيامبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلم فرمود :





[ الامالي للصدوق ] فِي مَنَاهِي النَّبِيِّ صلي الله عليه وآله أَنَّهُ نَهَي عَنِ النَّمِيمَةِ وَالِاسْتِمَاعِ إِلَيْهَا وَقَالَ لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ قَتَّاتٌ يَعْنِي نَمَّاماً وَقَالَ صلي الله عليه وآله يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ حَرَّمْتُ الْجَنَّةَ عَلَي الْمَنَّانِ وَالْبَخِيلِ وَالْقَتَّاتِ وَهُوَ النَّمَّام

خداي عزّ و جلّ مي فرمايد: بهشت را بر چند گروه حرام کرده ام که يکي از آنها سخن چين است .

بحار الانوار ج72 ص264

مرحوم شهيد ثاني روايتي نقل مي کند که رسولخدا صلّي اللّه عليه و آله و سلم فرمود :





أَنَّ اللَّهَ تَعَالَي لَمَّا خَلَقَ الْجَنَّةَ قَالََ لَهَا تَکَلَّمِي فَقَالَتْ سَعَدَ مَنْ دَخَلَنِي ، قَالَ الْجَبَّارُ جَلَّ جَلَالُه وَعِزَّتِي وَجَلَالِي لاَ يَسْکُنُ فِيْکَ ثَمَانَيَّةَ نَفَرٍ مِنْ اْلنَّاسِ ... وَلَا قَتَّاتٌ وَهُوَ النَّمَّام .

هنگامي که خداي عزّ و جلّ بهشـت را آفريد به او فرمود: سخن بگو. بهشت اين گونه سخن گفت : هر کس وارد بر من شود سعادتمند است . سپس خداي جبّار فرمود : به عزّت و جلالم سوگند هشت نفر در تو سکني نمي گزينند که يکي از آنها نمّام است

کشف الريبة ص42

» سخن چين در صحراي محشر
هر چند بخشـي از اين حديث که از نظرتان مي گذرد مورد بحث ما نيست ولي به دليل اهميتي که دارد تمام آن را ياد آور مي شويم :
از براء بن عازب نقل شـده است که معاذ بن جبل در منزل أبو ايوب انصاري نزديک رسولخدا صلّي اللّه عليه و آله و سلم نشسته بود . معاذ عرض کرد :





فِي الْحَدِيثِ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ کَانَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ جَالِساً قَرِيباً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي مَنْزِلِ أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ فَقَالَ مُعَاذٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَي يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْواجاً الْآيَاتِ فَقَالَ يَا مُعَاذُ سَأَلْتَ عَنْ عَظِيمٍ مِنَ الْأَمْرِ ثُمَّ أَرْسَلَ عَيْنَيْهِ ثُمَّ قَالَ تُحْشَرُ عَشَرَةُ أَصْنَافٍ مِنْ أُمَّتِي أَشْتَاتاً قَدْ مَيَّزَهُمُ اللَّهُ تَعَالَي مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَبَدَّلَ صُوَرَهُمْ فَبَعْضُهُمْ عَلَي صُورَةِ الْقِرَدَةِ وَبَعْضُهُمْ عَلَي صُورَةِ الْخَنَازِيرِ وَبَعْضُهُمْ مُنَکَّسُونَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ فَوْقُ وَوُجُوهُهُمْ مِنْ تَحْتُ ثُمَّ يُسْحَبُونَ عَلَيْهَا وَبَعْضُهُمْ عُمْيٌ يَتَرَدَّدُونَ وَبَعْضُهُمْ بُکْمٌ لَا يَعْقِلُونَ وَبَعْضُهُمْ يَمْضَغُونَ أَلْسِنَتَهُمْ يَسِيلُ الْقَيْحُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ لُعَاباً يَتَقَذَّرُهُمْ أَهْلُ الْجَمْعِ وَبَعْضُهُمْ مُقَطَّعَةٌ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ وَبَعْضُهُمْ مُصَلَّبُونَ عَلَي جُذُوعٍ مِنْ نَارٍ وَبَعْضُهُمْ أَشَدُّ نَتْناً مِنَ الْجِيَفِ وَبَعْضُهُمْ يَلْبَسُونَ جِبَاباً سَابِغَةً مِنْ قَطِرَانٍ لَازِقَةٍ بِجُلُودِهِمْ فَأَمَّا الَّذِينَ عَلَي صُورَةِ الْقِرَدَةِ فَالْقَتَّاتُ مِنَ النَّاسِ وَأَمَّا الَّذِينَ عَلَي صُورَةِ الْخَنَازِيرِ فَأَهْلُ السُّحْتِ وَأَمَّا الْمُنَکَّسُونَ عَلَي رُءُوسِهِمْ فَأَکَلَةُ الرِّبَا وَالْعُمْيُ الْجَائِرُونَ فِي الْحُکْمِ وَالصُّمُّ الْبُکْمُ الْمُعْجَبُونَ بِأَعْمَالِهِمْ وَالَّذِينَ يَمْضَغُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ فَالْعُلَمَاءُ وَالْقُضَاةُ الَّذِينَ خَالَفَتْ أَعْمَالُهُمْ أَقْوَالَهُمْ وَالْمُقَطَّعَةُ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ الَّذِينَ يُؤْذُونَ الْجِيرَانَ وَالْمُصَلَّبُونَ عَلَي جُذُوعٍ مِنْ نَارٍ فَالسُّعَاةُ بِالنَّاسِ إِلَي السُّلْطَانِ وَالَّذِينَ هُمْ أَشَدُّ نَتْناً مِنَ الْجِيَف فَالَّذِين يَتَمَتَّعُونَ بِالشَّهَوَاتِ وَاللَّذَّاتِ وَيَمْنَعُونَ حَقَّ اللَّهِ فِي أَمْوَالِهِمْ وَالَّذِينَ يَلْبَسُونَ الْجِبَابَ فَأَهْلُ التَّجَبُّرِ وَالْخُيَلَاء

يا رسول اللّه نظر شما در باره اين آيه که مي فرمايد : يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَأتُونَ افْواجا نبأ : 18 چيست ؟ فرمود : اي معاذ مطلب بزرگي را پرسيدي . سپس اشک از چشمان آن حضرت جاري شد و فرمود : ده صنف از امّت من پراکنده محشور مي شوند و خداوند آنان را از ديگر مسلمانان جدا کرده و چهره هايشان را مسخ نموده است .
بعضي از آنان به صورت ميمون ، بعضي به صورت خوک ، بعضي واژگون که پاهايشان بالا و رويشان به طرف پايين است و به همين وضع کشيده مي شوند ، بعضي کورهاي سرگردانند ، بعضي کر و گنگ اند که هيچ چيز را درک نمي کنند ، بعضي زبانهاي خود را مي جوند و چرکي از دهانشـان سرازير مي شـود که اهل محشر از آن متنفّر مي شوند ، بعضي دست و پا بريده اند ، بعضي بر شاخه هايي از آتش آويخته اند ، بعضي بوي گندشان از مردار بدتر است ، و برخي به جبّه هايي [ لباسهايي ] از مس يا روغن گداخته پوشانده مي شوند که از فرط داغي به بدنهاشان مي چسبد .
آنگاه رسولخدا صلّي اللّه عليه و آله و سلم فرمود : آنان که به صورت ميمون محشور مي شـوند سخن چينانند ، آنان که به صورت خوک وارد مي شوند کارشان حرام و رشوه خواري است ، آنها که واژگون هستند ربا خوارانند ، آنها که کور وارد مي شوند کساني هستند که در حکومت و قضاوت ستم مي کنند ، کساني که کر و گنگ محشور مي شوند افرادي هستند خودپسند که شيفته کارهاي خويش اند ، کساني که زبان خود را مي جوند علما و قاضياني هستند که کردارشان مخالف گفتارشان است ، دست و پا بريدگان آنهايند که همسايگان خود را اذيت مي کنند ، آويختگان به شاخه هاي آتش ‍ جاسوسان و سعايت کنندگان از مردم نزد پادشـاهانند ، آنها که بوي گندشان از مردار بيشتر است فرو رفتگان در شـهوات و لذّات دنيا هستند و حقوقي را که خدا در اموالشان قرار داده نمي پردازند ، آنان که به جبّه ها و لباسهاي گداخته پوشانيده مي شوند متکبّران و سرکشان هستند.

بحار الانوار ج7 ص89

» نمّام از رحمت خدا دور است
به هر حال ، گناه سخن چيني چندان زياد است که اگر يک نمّام در ميان مردمي زندگي کند رحمت خدا شامل حال آنان نخواهد شد. در اين مورد توجه شما را به يک حديث جلب مي کنيم :